Bir Şiirin Oluşumu/ Stephen Spender

ÖZÜR

Masalarının başlarında ya da orada burada dolaşarak şiirlerini kafalarında

oluştururken öteki şairleri uğraştıran sorunlara hiç değinmeden, burada nasıl şiir

yazdığımı anlatmaya kalkmam, kolay kolay bağışlanacak bir şey değil. Kendi yaşantılarımı

genel bir kuralmış gibi göstermekten korkuyorum; oysa her şairin şiir

yazışı, şairliğini duyuşu başka başkadır; benim şiirlerimse örnek gösterilecek ölçüde

iyi olmayabilir.

 

Gene de şiir yazmak, şairden bazı özel dikkatler isteyen, belli bazı kulak,

göz, imgelem, bellek nitelikleri vb. gerektiren bir eylemdir. Şair, imgelerle düşünebilmelidir;

kullandığı dilin anlatım alanı çok sınırlı olsa da bir ressamın paletindeki

boyaları kullanışındaki ustalıkla kullanabilmelidir bu dili. Bütün bu

nitelikler, sıradan bir toplumda, şairin, kendisini az çok bilinçli olarak işine hazırlamasını

gerektirir; şairlerin acaipliklerine, esinlenme anlarındaki davranışlarına

delilik gözüyle bakma eğilimi de buradan gelir. Şairin yapması gereken

şey, kişiliğini şiirin gereklerine göre ayarlamasıdır; bunun ne demek olduğunu

açıklayabilirsek öteki şairleri giderek şiiri daha iyi anlayabiliriz belki.

 

Çok yönlü şiir görüşü diye bir şey kalmadı bugün; onun yerini, şiire belli

açılardan bakan birçok tekyönlü şiir görüşü aldı; bunlar, şairlerin ulaşması gereken

başlıca amaçlarmış gibi gösteriliyor. Serbest ölçü, imgecilik, gerçeküstücülük,

anlatımcılık, kişisellik, vb. gibi akımlar, herkesin şiire yalnızca ölçüsüz, uyaksız

yazmak ya da serbest çağrışımlarla yazmak, imgelerle düşünmek ya da salon komünizmi

demek olan bir çeşit salon çılgınlığı (gerçeküstücülük) gözüyle bakmasına

yol açıyor. İşte bir dizi düşünce: Gece, karanlık, yıldızlar, sonsuzluk, mavi,

şişkin, tutunan, sütunlar, bulutlar, ay, orak, hasat, büyük bir kır ateşi, cehennem.

Şiir midir bu? Mantıksızlığı şiir sanan bir yığın genç özendi yukarıdakiler gibi

bir sürü yalın sözcüğü zarf arkalarına dizip yayıncılara ya da şairlere, o safdil soruyla

birlikte gönderiyorlar. İşte bu yüzden, öyle umuyorum ki, burada şairlerin

nasıl çalıştığını tartışmak birçok şairi daha iyi anlamamıza yardım edecektir.

 

YOĞUNLAŞMA

Yaratıcı yazarların en büyük sorunu her şeyden önce yoğunlaşabilmektir;

şairlerin acayip denen davranışları da çoğu zaman yoğunlaşmak için edindikleri

alışkanlıklardan başka bir şey değildir. Şiir yazmak üzere yoğunlaşmak, bir toplama işlemi yapmak için gerekli olan yoğunlaşmadan çok başkadır elbette. Bu,

dikkatin özel bir biçimde toplanması demektir; öyle ki bu dikkat toplanması

anında şair düşüncelerinin getirebileceği her şeyi, geçirebileceği bütün gelişme

evrelerini görür; tıpkı bitkilerin aynı anda var güçleriyle, yapraklarıyla sıcaklığa

ve ışığa, kökleriyle de suya doğru, bir tek yönde değil de bütün yönlerde gelişmeye

çalışmaları gibi.

 

Schiller şiir yazarken, burnunun dibinden, masasının çekmecesinden çürük

elma kokusu gelsin istermiş. Walter de la Mare bana, yazarken sigara içmeden

duramadığını söyledi. Auden bardaklar dolusu çay içermiş. Benim alışkanlığım

da, bir sürü sigarayla birlikte kahve içmektir; yazdığım zamanların dışında hemen

hemen hiç yapmadığım bir şey. Yoğunlaşmam koyulaştıkça, ağzımdaki sigaranın

tadını unutuyorum; dışardan gelen duyular, çevremde ördüğüm kalın yoğunlaşma

duvarından içeri giremesin diye aynı anda iki ya da üç sigarayı birden içmek istiyorum.

 

Ama sakın çürük elmaların, sigaraların ya da çayın Schiller’in, de la

Mare’ın ya da Auden’in yapıtlarının niteliğiyle bir ilgisi olduğunu sanmayın.

Bunlar yoğunlaşmayı sağlayan nedenler değil, ulaşılmış olan yoğunlaşmanın

birer parçasıdırlar. Bir zamanlar de la Mare bana, şiir yazarken sigara içme isteğinin

bir iç dürtüden değil, yazdıklarından uzaklara kaymakta olan dikkatini

her zaman çevresinde bulunan bir şeye yöneltme gereksinmesinden doğduğunu

söylemişti. Sokaktan gelen bir ıslık sesi ya da bir saatin tiktakları bozabilir yoğunlaşmayı.

Bedende her zaman zihnin dikkatini herhangi bir biçimde çelmeye

doğru hafif bir eğilim vardır. Bu eğilim bir tek kanala – çürük elma kokusu, tütünün

ya da çayın tadı gibi – yöneltilirse, dışardan gelen bazı şeylerin dikkati

çelmesi önlenir.

 

Başka bir açıklama da şu olabilir: yoğunlaşarak girişilen şiir yazma çabası,

insana bedenini bütün bütün unutturan bir eylemdir. Beden-ruh dengesinin

bozulmasıdır; bu yüzden insan kendini fiziksel evrene bağlayacak sağlam

bir bağ bulunsun ister. İşte kokulara, tatlara, giderek cinsel birleşmeye karşı

güçlü bir istek duymanın nedeni budur. Şairler şiir yazma isteğinden çok, şiir

yazma zorunluluğundan söz ederler. Ruhsal bir itilmedir bu; zihnin uçurumlarla

çevrili bir tepeye tırmanma çabasıdır; eksiksiz bir mutluluk getiremez

çünkü bu çabanın karşılığı olan armağan hiçbir zaman geçmez şairin eline;

kendine ne denli güvenirse güvensin, şair, bütün güçlerini en iyi yolda ortaya

döktüğünden, yazdıklarının büyük şiir olduğundan hiçbir zaman emin olamaz.

Sanat doruğa eriştiği zaman, sözcük, boya, ses gibi araçların ötesine geçer;

geçer geçmez de bu araçların, anlatmak istediği şeyin ruhunu vermekte yetersiz

kaldığını görür.

 

Her şair, kendine göre başka bir yolda yoğunlaşır. Ben kendi kafamda iki

tür yoğunlaşma arasında kesin bir ayrım yapıyorum: Birisi birdenbire ve tam olan yoğunlaşma, öteki ağır ağır ve evre evre tamamlanan yoğunlaşma. Bazı şairler,

bittikten sonra hiç düzeltme gerektirmeyen yapıtları bir çırpıda yazıverirler. Bazılarıysa

şiirlerini, evre evre yazarlar; karalamadan karalamaya yavaş yavaş ilerlerler;

birçok düzeltmeden sonra, ilk yazdıklarıyla hiç ilgisi yokmuş gibi görünen

bambaşka bir şey çıkar ortaya.

 

Bu iki aşırı yola müzikten çok canlı iki örnek bulabiliriz: Mozart ve Beethoven.

Mozart senfonilerini, dörtlülerini, giderek opera sahnelerini kafasında yazarmış

– çoğu zaman yolculuk sırasında ya da gündelik sorunlarla uğraşırken – ;

sonra oturur, baştan sona yazar, notaya geçirirmiş bunları. Beethoven’se – yanında

taşıdığı bir deftere temlerden parçacıklar yazarmış; bunları yıllar boyu işler, geliştirirmiş.

İlk yazdıkları öylesine kötü şeylermiş ki, sonunda bunlardan o inanılmaz

yapıtları nasıl çıkardığına bilginler akıl erdiremiyorlar.

 

Görülüyor ki dâhiler amaçlarına ulaşmak için değişik yollar seçiyor. En parlak,

en göz kamaştırıcı dehalar Mozart’ınkine benzeyen dehalardır kuşkusuz; ama

deha, ortaya konan yapıtın büyüklüğüyle ölçülüyor, virtüözlük gibi, çalınıştaki

ustalıkla değil. Ortaya konan şey, yepyeni bir sezişin, yeni bulunan bir estetik

biçim içinde geliştirilmesi olmalıdır: yapıt ölümsüz olsun da dâhi bu uğurda isterse

bir ömür versin, hiçbir önemi yoktur bunun. Bu iki tip deha arasındaki ayrım

şudur: birisi (Mozart’ınki) bir anlık, başdöndürücü bir çabayla yaşantılarının taa

dibine dek inebilir; öteki (Beethoven’inki) bilincinin derinliklerine, tabaka tabaka

eşeleyerek dalar. Bunların ikisinde de önemli olan şey, sonucu gören, izleyen, sonunda

yakalayan sezgi ve sanatın ardında yatan düşüncedir.

 

Tanrı tarafından canlı, yoğun, ne istediğini bilir bir zekâyla donatılmış ya

da beceriksiz ve yavaş çalışır olmak değildir önemli olan; önemli olan amacı

bütün olarak görebilmek, kendini yitirmeden bu amacı gerçekleştirebilmektir.

Bana gelince, benim şiir yazmak üzere yoğunlaşmam hemen hemen hiç denecek

ölçüde az oluyor. Kafamdakiler açık seçik değil, istemim zayıf, aşırı bir düşünce

kalabalığı ve zayıf bir biçim anlayışı içinde bocalıyorum. Yazmaya başladığım

her şiir için en azından on şiir yazıyorum kafamda; hiçbirini kâğıda geçirmiyorum.

Kâğıda geçirdiğim her şiire karşılık da bitirmediğim yedi sekiz şiir kalıyor elimde.

 

Bu yüzden şöyle bir yol tuttum; ne denli kabataslak ve belirsiz olursa olsun,

yazılabilecek bütün düşünceleri deftere geçiriyorum. (On beş yıldan beri kullanageldiğim

en az yirmi defter var böyle; masamın yanındaki rafta duruyorlar.)

Sonra bu taslaklardan bazılarını kullanıyor, bazılarını atıyorum.

Bir düşünce taslağını nasıl kullandığımı göstermenin en iyi yolu bir örnek

vermek. İşte 1944’de başladığım bir defter: hemen hemen yüz sayfası yazıyla

dolu; bu yazılardan şimdiye dek aşağı yukarı altı şiir çıkmış. İlk aklıma geldiği

zaman, her düşünceye bir numara veriyorum. Bazan bu düşünceler bir dizeden

öteye geçmiyor. Örneğin 3. numara (hiç işlenmemiş) bir tek dize olarak kalmış:

 

A language of flesh and roses.1

 

Birkaç sayfa ötede, esinden söz ederken bu dizeye gene döneceğim. Şimdi

13. numaraya bakıyorum, çünkü bu sonuna dek geliştirilmiş bir düşünce. İlk taslak

şöyle başlıyor:

 

a) There are some days when the sea like a harp

Stretched flat beneath the cliffs. The waves

Like wires burn with the sun’s copper glow

(all the murmuring blue

every silent)

Between whose spaces every image

Of sky (field and) hedge and field and boat

Dwells like the huge face of the afternoon.

(Lies)

Out of the land may breathe a sigh

(Across these wires like a hand. They vibrate

With)

Which moves across those ıvires like a soft hand

(Then the vibration)

Between whose spaces the vibration holds

Every bird-cry, dog’s bark, man-shout

And creak of rollock from the land and sky

With all the music of the afternoon.2

 

 

(1) Etten, güllerden bir dil.

(2) Gün olur, uzanır deniz bir harp gibi

Uçurumların altında. Dalgalar

Teller gibi yanar güneşin bakır ışıklarıyla

 (o mırıldanan mavilik

her sessiz)

Aralarında bu tellerin türlü imgesi

Göğün (tarlaların ve) çitlerin ve tarlaların, kayıkların

Durur kocaman yüzü gibi öğleden sonranın.

(Uzanır)

Sıcak yorulunca, iç çeker

Karada öğleden sonra

(Tellerin üstünde gezinen bir el gibi

Titreşirler bir)

Yumuşak bir el gezinir üstünde tellerin

(Sonra bu titreşimler)

Aralarında bu titreşimlerin

Kuş cıvıltıları, köpek havlamaları, insan bağırışları

Karadan, denizden yükselen

Tüm müziğiyle öğleden sonranın.

 

Açıkça görülüyor ki bu dizeler zihnin belli bir düzeyinde oldukça açık seçik

bir biçimde var olan ama gene de tam olarak yakalanamayan, düşünceleri yazıya

geçirme çabasından başka bir şey değil. Bu evresinde şiir, insanın gözünde iyice

canlandırılabileceğini sandığı ama adamakıllı incelemek ya da çizgi çizgi hatırlamak

isterse silinip gidiveren bir yüze benzer.

 

Bu şiirde anlatılmak istenen şey, denizin gözdeki imgesidir. İyi anlatabilirse

şair, gördüklerinin anlamla yüklü olacağına inanmaktadır. Bir uçurumun altında

uzanan deniz. Uçurumun üstünde tarlalar, çitler, evler. Yollarda arabaları çeken

atlar, taa içerlerde havlayan köpekler, uzaktan uzağa duyulan çan sesleri. Denizin

kıyıyı yansıttığı, içine aldığı güzel bir yaz gününde kara, çitler, güller, atlar ve insanlarla

yüklü. Uçurumun dibinde uzanan denizin gerilmiş, pırıl pırıl küçük dalgacıkları

güneş ışığında parlayan bir harpın tellerine benziyor. Kıyı denizde, bu

teller arasında yansıyor. Dalgaların üzerinde kelebekler uçuşuyor; kireçli tarlaların

devamı sanıyorlar köpükleri, çiçek arıyorlar. Böyle bir günde, denizde yansıyan

kara, sular altında kalan Atlantis gibi görünüyor insana. Harpın telleri,

karayla denizi birbirine kaynaştıran müzik.

 

Başka bir açıdan bütün bunların simgesel bir değeri var. Deniz, ölümü ve

sonsuzluğu gösteriyor; kara, yazın sonunda, sonsuz denize katılan bir insan kuşağının

kısa ömrünü. Şimdi, hemen şunu söylemeliyim burda; şair gördüklerinin

bu yanını bilinçli olarak bilse de açıkça söylemek ya da bunun üstünde çok fazla

durmak istemez. Asıl yapmak istediği şey, gördüklerini yeniden canlandırmaktır;

ne demek istediği buradan anlaşılsın ister. Şair kendi kafasında, söylenmesi gerekenlerle,

söylenmemesi gerekenler arasında kesin bir ayrım yapmalıdır. Açıkça

söylenmeyen gizli anlam, şiirin müziğinden ve tonundan anlaşılır; şair bunu bilir,

çünkü şiire belli bir ses tonu ya da ritm verme zorunluluğunu duyar.

 

Bu şiirin, bundan sonraki yirmi değişik biçiminde, gördüklerimi daha seçik

görebilmek, müziği ve iç duyuşları bulabilmek için uğraştım. Şiirin yukarıda verdiğim

ilk biçiminde, ikinci ve üçüncü dizelerde bir tümce var:

 

The waves

Like wires burn with the sun’s copper glow3

 

Bu tümce deniz imgesini müzikle birleştiriyor; bu yüzden anahtar tümce sayılır,

çünkü şiirin ana konusu karayla denizin kaynaştırılmasıdır. Bu iki dizenin

aldığı değişik biçimleri, yazılış sırasına göre, buraya aktarıyorum:

 

b) The waves ar e wires

Burning as with the secret song of fires4

 

(3) Dalgalar

Teller gibi yanar güneşin bakır ışıklarıyla.

(4) Dalgalar, teller gibi

Yanar gizli şarkısıyla, ateşlerin

 

c) The day burns in the trembling wires

With a vast music golden in the eyes5

d) The day glows on its trembling wires

Singing a golden music in the eyes6

e) The day glows on its buming wires

Like waves of music golden to the eyes7

f) Afternoon burns upon its wires

Lines of music dazzling the eyes8

g) Afternoon gilds its tingling wires

To a visual silent music of the eyes9

 

Şiirin en son durumunda, bu iki dize şu kıtadaki biçimi aldı:

 

h) There are some days the happy ocean lies

Like an unfingered harp, below the land.

 

Afternoon gilds all the silent wires

Into a buming music of the eyes.

 

On mirroring paths beetween those fine-strung fires

The shore, laden with roses, horses, spires,

Wanders in water, imaged abone ribbed sand.10

 

(5) Gün yanar titreşen tellerde

Gözlerde altınlaşan derin bir musikiyle

(6) Gün parıldar titreşen tellerde

Altın bir şarkı olur gözlerde.

(7) Gün parıldar yanan tellerinde

Gözlerde altınlaşan dalgaların müziğiyle

(8) Öğlesonu tutuşur tellerde

Göz kamaştıran müzikten dizelerle

(9) Öğlesonu yaldızlar titreşen tellerini

Ancak gözle görülen sessiz bir müzik gibi

(10) Gün olur, uzanır mutlu deniz

 

Çalınmayan bir harp gibi, karanın ucunda.

Yaldızlar öğlesonu tellerini, sessiz,

 

Tutuşan bir müzikle dolar gözlerimiz.

Bu ince alevler arasında, sayısız aynadan iz

 

Yansıtır kıyıyı, gülleri, atları, kuleleriyle,

Dolaşır suda kıyı, kaburgalaşmış kumlarda.

 

ESİN

Yukarıdaki örneklerin üzerinde bu denli uğraşıldığına bakıp – ki bu şiirin

bütününe verilen emeğin ancak küçük bir parçasıdır – okur, esin diye bir şey yok

mu, yoksa Spender mi esinsiz şiir yazıyor, diye düşünebilir. Buna verilecek karşılık

şiirde esinden başka her şeyin çalışma ürünü olduğudur; bu çalışma ister

Mozart’ınki gibi bir çırpıda ortaya çıksın, isterse evreden evreye ağır bir gelişme

göstersin. "Yoğunlaşma” sözcüğünü tanımladığım gibi, burada "çalışma” sözcüğünü

de tanımlamam gerekiyor. Bir şiir dizesi üzerinde, bu dizeyi birkaç gün ya

da haftalarca, yıllarca bir yana bıraktıktan sonra onu yeniden ele alarak çalışabilirsiniz;

yeniden ele aldığınız zaman bir de bakarsınız ki, geçen zaman aralığı

içinde, dize gizli bir el tarafından nerdeyse yeniden yazılmış.

Esin, bir şiirin başlangıcı, aynı zamanda son amacıdır. Esin, şairin kafasında

beliriveren ilk düşünce, aynı zamanda sonunda başarıyla sözcüklere geçirdiği son

düşüncedir. Başlangıçla son arasında yorucu, ter döktürücü, zor bir koşu vardır.

 

Paul Valéry, her şiirin "une ligne donnée”si11 olduğunu söyler. Şaire, Tanrı

ya da doğa tarafından tek bir dize gönderilir; şair geri kalan dizeleri kendisi bulmak

zorundadır.

 

Benim kendi esin yaşantıma gelince, bu, bir sözcük sağnağı biçiminde yoğunlaştırmak

istediğim bir dizenin, bir tümcenin, bir sözcüğün ya da bazen belli

belirsiz, sisli bir düşünce bulutunun aklıma gelmesi biçiminde oluyor. Tuhaf olan

şu ki, anahtar sözcük ya da anahtar dize, örneğin "braggadocio”, sözcüğünün insanı

çektiği gibi, dikkati çekmekle kalmıyor. Bu anahtar sözcük ya da dize, bir

başlangıcı ve bir sonu olması gereken bir bildirinin çekirdeğiymiş ya da belli bir

yönde ilerlemek isteyen bir itkiymiş gibi canlı, erkeklik dolu bir tohum biçiminde

çıkıyor ortaya, işte örnekleri:

 

A language of flesh and roses.12

 

Bu dize (bu durumuyla hiç de iyi değil) bana, bir dizi yaşantıyı ve belki birkaç

yıl sonra yazacağım bir şiiri düşündürüyor. Kömür havzasından geçen bir trenin

koridorunda duruyordum. Kömür ocakları, ocakların ağızları, yığma tepeler,

toprakta kazılarak açılmış sarı oyuklarla dolu bir görünü uzanıyordu önümde; her

şey, av ya da gömü arayan kocaman bir hayvanın ya da bir devin pençeleriyle

oyularak biçim değiştirmiş gibiydi. Tuhaf ama o sırada, yanımda duran bir yabancı,

içimden geçen düşünceleri yankıladı sanki: "Bütün bunları insanlar yapmış,”

dedi. O anda, şimşek gibi şu dize geçti kafamdan:

 

A language of flesh and roses.13

(11) "gökten inen dize”

(12 - 13) Etten, güllerden bir dil.

Düşüncelerim şu sırayla akmıştı: artık alıştığımız, içinde çalışan ve ondan

yararlanan işverenleri, işçileri kendine tutsak eden şu baş belası sanayi görünüleri,

aslında insan isteminin bir sonucuydu. Bunları insanlar istemişlerdi; kömür

ocakları, curuf yığınları, zenginlikten başka hiçbir şeye aldırmama tutumu, modern

insanın zihnini yansıtan imgelerdi. Başka bir deyişle, yarattığımız bu dünya

– gecekonduların, telgrafların, gazetelerin dünyası – bir bakıma iç isteklerimizin,

düşüncelerimizin diliydi. Bu doğruysa eğer, açıkça görülüyordu ki bu dil denetimimizin

dışındaydı. Karmakarışık bir dildi bu, kendini bilmez, yaşlı, anlaşılmaz

bir dil. Bu düşünceler bana üzüntü verdi; insanların yarattığı bu şeyler, gerçekten

bir dildeki sözcüklere benziyorsa eğer, ulaşmak istediğimiz nasıl bir dil olacak

acaba, diye düşündüm. Daha sorumu bitirmeden, bütün bu düşünce zinciri, yanıtıyla

birlikte çınladı kafamda: A language of flesh and roses.

 

Umarım ki bu örnek, okurlarıma esinle neyi anlatmak istediğimi açıklar. Bu

dize, (artık tekrarlamayacağım) bir bakıma imgelerle düşünmedir. Bu dize, yukarıda

sıraladığım düşüncelerden bazılarını veriyorsa, bu düşüncelerin öteki dizelerde

daha da geliştirilmesi gerekir, İşte şiirde insanın gözünü korkutan şey

budur. İmgeler arasında bir mantık bağı bulup çıkarabilir miyim? Yazmak istediğim

şiiri burada anlatmak ne kolay! Yazmaksa ne güç! Çünkü şiiri yazmak, bütün

bu düşüncelerin imgeli yaşantılarını yeni baştan geçirmek demektir; oysa burada

soyutlamalardan başka bir şey değildir bunlar; böylesi bir yaşantı imgeciliğine

girişmek için ömür boyu sürecek bir sabır ve gözlem gerekir.

 

İşte kafamda haç sözcüğüyle doğan sisli bir düşünce; haç zihnimde daha

biçimini bulamayan bir şiirin anahtar sözcüğü. Geçenlerde karım bir erkek çocuk

dünyaya getirdi. Oğlumuz doğduktan sonra, karımı görmeye, hastaneye otobüsle

gittim. Otobüsün üst katında oturarak caddelerden geçerken her yer bana tertemiz

göründü; çocuğumuz için her şeyin hazırlanmış olduğunu düşündüm. Bugün

doğan her çocuk, kendi kuşağıyla birlikte bu kentleri, bu caddeleri, bu düzeni ve

yaşam için gerekli olan bütün araçları hazır bulsun diye çalışmıştı geçen kuşaklar.

Oğlum doğmadan çok önce ölüp giden insanlar her şeyi hazırlamışlardı onun için.

Sonra, tabii, kötü düşünceler kararttı bu tabloyu; eski kuşakların oğluma aynı zamanda

bir sürü aksaklık ve kötülük de bıraktığım düşündüm. Sonra çocuğumu,

içinde bulunduğumuz âna, tek bir âna benzettim; bütün geçmiş ve bütün gelecekler

birleşip bir haç meydana getiriyorlardı bu noktada. Bu haç sözcüğü nedense

bana, yeni dünyaya gelen çocuğun durumunu, aynı zamanda bu durumu

dile getirecek şiirin biçimini çok iyi belirliyor gibi geldi. Şiirde haç sözcüğü geçtiği

zaman geçmiş düşüncesi, yerini geleceğe bırakmalı, geçmişle geleceğin kesişmesini

gösteren haçın tek bir insan yaşamının gizi olduğu anlaşılmalıydı.

Burada gene, açıkça söylenemeyen ama şiirin ardında yatan o gizli anlam – "haç”

sözcüğünün öteki anlamlarının taşıdığı moral – hiçbir zaman açıklanmaması, gene

de şiirin her imgesinde pırıl pırıl ışıldaması gereken bir erdemle ortaya çıkıyor.

 

Esini bu türlü tanımlamak, öteki şairlerin anlatacakları esin yaşantılarının

yanında pek güçsüz kalır belki de. Ben kendi yaşantılarımı yazıyorum; benim

esinlenişim, düşünebildiğim öteki şairlerin esinlenişleri yanında, esinin ne olduğunu

pek az aydınlatıyor gibi geliyor bana. Ama ne denli az aydınlatırsa aydınlatsın,

benim burada anlattıklarım, Aldous Huxley’in, Time Must Have a Stop adlı

romanındaki genç şairin şiir yazma yaşantılarından çok daha yakındır gerçeğe.

Mr. Huxley’in genç şairi ölçüsünde kendinden kopamayan ya da onunki gibi şiirsel

olmayan başka bir yazış biçimi düşünülemez.

 

BELLEK

Belli bir biçimde yoğunlaşabilme sanatı, şiirin ortaya çıkması için gerekli

bir disiplinse, belleğin belli bir biçimde çalıştırılabilmesi de şiir dehasının doğal

bir özelliğidir. Şair, her şeyden önce yaşadığı bazı duygu izlenimlerini unutmayan,

bunları ilk canlılıklarıyla gene gene yaşayabilen kişidir.

 

Şairlerin belleği, gelişmiş bir araç gibidir; çok küçük yaşlarında başlarından

geçen ve yaşam boyunca önemlerini yitirmeyen yaşantıları hiç unutmazlar. Daha

dokuz yaşındayken Beatrice’le karşılaşması, Dante’nin, kafasında İlahi Komedya’yı

ördüğü imge olmuştur. Wordsworth’ın şiirlerinin konusu, doğa yaşantılarının,

çocukluk yıllarını dolduran "doğa”da çocuk gözüyle gördüklerinin

geliştirilmesinden başka bir şey değildir. Yaşamının son yıllarını Göller Bölgesi’nde

geçirmek istemesi, şiirlerindeki en önemli yaşantılara, çocukluk anılarının

geçtiği yerlere dönmek istemesindendir. Bütün yaratıcı sanat dallarında bellek,

her çeşidiyle, çok önemlidir; aynı şey yaratıcı düzyazı için de söylenebilir. Sir

Osbert Sitwell bana, savaştan önce ve savaş sırasında Scarborough’daki toplumsal

yaşamı anlatan Before the Bombardment adlı kitabının, bu kasabada, on iki yaşına

girmeden önce, başından geçenler üzerine kurulduğunu söylemişti.

 

Bu yüzden, telefon numaralarını, adresleri, yüzleri, mektupları nereye koyduğumu

hatırlayamasam da, belli çağrışımların çevresinde örülmüş belli yaşantıları

kafamda yeniden kolaylıkla canlandırabiliyorum. Bunu, kendi yaşamımdan

bir örnekle gösterebilirim; birdenbire kafama doluveren bir sürü çağırışımın beni

alıp geçmişe, özellikle çocukluk yıllarına sürüklediği, içinde bulunduğum yeri,

zamanı bütünüyle unutturduğu çok olmuştur ama bu bellek gücünün en iyi kanıtları,

defterlere on beş yıl önce geçirdiğim tek tük dizelerdir.

 

. . . Knowledge of a full sun

That runs up his big sky, above

The hill, then in those trees and throws

His smiling on the turf.14

(14) ... Tanıyorum, kocaman gökyüzünde

Dolaşan tepeye tırmanan, ağaçların arasından

Yeşil çimenlere gülümseyen / Yuvarlak yüzlü güneşi.

Bu, on beş yıl önce yazılmış, tamamlanmamış bir düşünce; şimdi, yola bakan

bir evin balkonu, yolun karşı yakasında çam ağaçları ve onların arkasında uzanan

deniz geliyor gözlerimin önüne. Her sabah, her şeyden önce, denizden, ufuk çizgisinden

yükselirdi güneş; sonra ağaçların tepesine tırmanır, pencerelerime vururdu.

Bu anı, kafamda şimdi ilkbaharda ve yaz başlarında Londra’daki evimin

penceresinden giren güneşle birleşiyor. Öyle ki tam bir anı değil bu. Daha çok,

yıllar boyu geçiregeldiğim benzer yaşantıların üzerine dizildiği, toplandığı bir

takvim. Bir anı, açıkça söze döküldü mü bir kez, anı olmaktan çıkıyor artık; sürekli

bir varoluşa kavuşuyor; çünkü ne zaman onu anımsatan bir şey yaşasak, o

açık seçik ilk yaşantı biçimsel güzelliğinin damgasını vuruyor yeni yaşantılarımıza.

Böylece, bir anı değil, gene gene yaşadığımız bir şey oluyor.

 

Eski defterlerin yapraklarını çevirirken gözüm bazı dizelere takılıyor; bir

şiir çıkarmayı tasarlamışım bu dizelerden; şimdi hemen şu kısa kadın portresi

biçiminde diziliveriyorlar:

 

Her eyes are gleaming fish

Caught in her nervous face, as if in a net.

Her hair is wild and fair, haloing her cheeks

Like a fantastic flare of Southern sun.

There is madness in her cherishing her children.

Sometimes, perhaps a single time in years,

Her wandering fingers stoop to arrange some flowers —

Then in her hands her whole life stops and weeps.15

 

Belki de belleğin, şiir yetisinin ta kendisi olduğunu söylemek yanlış olmaz;

çünkü imgelem belleğin çalışmasından başka bir şey değildir. Daha önceden bilmediğimiz

hiçbir şeyi imgeleyemeyiz. İmgeleme gücümüz, bir zamanlar yaşadığımız

bir şeyi anımsama ve başka bir duruma uygulayabilme yetisidir. Bu yüzden,

en büyük şairler, bellekleri, en güçlü yaşantılarından, kendi benlikleri dışındaki

en ince insan ve nesne gözlemlerine dek uzanabilecek ölçüde gelişmiş olan kişilerdir

(benim belleğimin zayıf yanı, hep kendisiyle uğraşmasıdır: şairlerin çoğunun

kendine tutkun olması da bu yüzden).

 

(15) Gözleri ağa takılmış

Islak balıklar gibi, sinirli yüzünde

Saçları dağınık, sarı, inanılmaz parlaklığıyla

Güney güneşinin, çevreliyor yanaklarını.

Bazen, belki de kırk yılda bir,

Çiçek düzenlemek için duruyor parmakları -

İşte o zaman, tüm yaşamı durup ağlıyor ellerinde.

Şimdi kendimdeki en zayıf yanı daha iyi görüyor gibiyim. Benim belleğimin

de eksik bir yanı var; hep kendine dönük olması. Belleğimi, kendimin dışında

bazı durumlar yaratmak için kullanabileceğime güvenim yok; oysa, kuramsal olarak

şuna inanıyorum ki bir şairin imgeleyemeyeceği durum yoktur; çünkü şairlerin

hayatta, hemen hemen her türlü yaşantıyı geçirdikleri doğrudur. Bununla,

Kutup Yolculuğu üzerine şiir yazan bir şairin gerçekten Kuzey Kutbu’na gitmiş

olduğunu söylemek istemiyorum. Söylemek istediğim, şairin açlık, soğuk vb. gibi

durumları yaşadığı, bu yüzden geçirdiği yaşantıları imgeleminden canlandırarak

Kuzey Kutbu’na yolculuğun nasıl bir şey olacağını bilebilmesi. İşte ben bunu yapamıyorum;

Kuzey Kutbu Yolculuğu üzerine şiir yazamam ben.

 

İNAN

Şairleri ayakta tutan şeyin, sanatlarına duydukları gizemli, yoğun bir inan

olduğu kuşku götürmez bir gerçektir. Şairlerin yaşamlarında bunu doğrulayan sayısız

örnek vardır; Shakespeare’in soneleri, dizelerinin ölümsüzlüğüne inanan

sözlerle doludur.

 

Bu inanın nasıl bir şey olduğunu ben, kendi yaşantılarıma dayanarak açıklamaya

çalışayım. Dokuz yaşımdayken Göller Bölgesi’ne gitmiştik; annem, babam

orada bana Wordsworth’den bazı şiirler okudular. Şiirin kutsal bir şey olduğu duygusu

o zaman uyandı bende ve ondan sonra hep şairin yapacağı şeyin, bir azizinki

gibi, kutsal bir görev olduğuna inandım. Dokuz yaşımdan beri birçok şey, örneğin

(on iki yaşındayken) başbakan olmak istedim. Bazı şairler gibi güç dolu, eylem

dolu bir yaşam beni de çekmiyor değil ama çekildiğim ölçüde iğreniyorum da

bunlardan. Güç insanı önemli işler yaparak ya da önemli yerleri doldurarak tarihçilerin

gözüne girmeye zorluyor; öyle ki sonunda güçlü ya da önemli denen

şey, insanın ruhu değil de doldurduğu yer ya da yaptıkları oluyor. Aynı biçimde,

çok olumlu gibi görünen "eylem” dolu yaşam da, aslında ayırıcı, giderek olumsuz

bir yaşamdır. Eylem adamı bir ya da birçok şeyi, başka bir şey yapamadığı için

yapmaktadır. Çoğu zaman, göz kamaştıran işler yapan insanlar, birçok sıradan insanın

yaşamını dolduran ve belki de birçok işi birden yapması çok daha kahramanca,

çok daha büyük görünecek olan şeylerin hiçbirini yapamazlar. Bu yüzden,

yaşamda eylem, bana her zaman insanın kendini gerçek yaşamdan koparması gibi

gelmiştir.

 

Şairlerin kendini beğenmiş, tutkulu kişiler olduğu doğrudur; ama şairlerinki

bu dünyada erişilebilecek kendini beğenmişliğin, tutkululuğun en arısıdır;

çünkü aziz, aziz olmakla kaldırır tutkululuğu ortadan. Şairlerin tutkuyla istedikleri,

en derin yaşantıları, en ince algıları, en derin duyguları ve en üstün gerçek

anlayışlarıyla, kendilerini ortaya koydukları gibi, kabul edilmektedir. Bütün bunlar

hakkında yalan söyleyemez şairler; çünkü kendi öz varlıklarının niteliği, şiirlerinde

anlatılan soylu duygularda değil, duygululukta, dili kullanmada, ritmde ve müzikte belli eder kendini; bunlar da insanın seçimlerde güven oyu alarak,

ya da Saray Şairliğine atanmasıyla erişilecek şeyler değildir. Çalışma çok çok

önemlidir elbette, ama çalışma ne denli çok olursa olsun, şairdeki gizli ruh özelliklerini

ortaya çıkarmaktan başka bir işe yaramaz.

 

Yalancılık söz konusu olmadığına göre, aziz gibi şair de, yaptıklarıyla birlikte,

süresiz yargı gününü bekler. Başarıya ulaşmak benliğini okşar elbette ama

bazen da ona, herkes tarafından tutulmanın, çok istediği, yüzyıllara geçme üstünlüğünü

getiremeyeceğini gösterir. Çünkü suçluluklar, aptallıklarla dolu olan

kendi çağında övülmenin ne anlamı vardır; olsa olsa bizim aptallıklarımızdan

ders alacak gelecek yüzyılların tipik bir örneği diye görürler onu ilerde, öyle olduğuna

inanmak isteyenler olsa da, başarısızlık da değildir büyük şiirin kanıtı.

Belli bir teknik yargı sınırının ötesinde eleştirmenlere de güvenilemez.

 

İşte bunun için, şairin inanı her şeyden önce, gizemli bir görevdir; sonra da

kendi doğrusuna inanmak ve kendini görevine adamaktır. İnsanın, en yüksek amacını

gerçekleştirmek için elinden geleni yaptığına inanması kadar büyük başka

bir inan düşünülemez; büyük şairleri esinleyen de bu inançtır. Aynı zamanda

büyük bir alçakgönüllülükle el eledir bu inan; çünkü insan, yargısının, sonunda

değişmez bir şey olmadığını bilir. Yapılacak şey, kendini her şeyden arıtabilmek;

bütün yetenekleri ve algılarını kullanarak yapabileceklerini yapmak, bütün bunlara

geliştirdiği ustalığıyla güç katmak ve sonra zamanın yargısını beklemektir.

 

Defterlerimde, bu düşünceleri anlatan, şu düzyazı şiiri buldum:

 

Bring me peace bring me power bring me assurance. Let me reach the bright

day, the high chair, the plain desk, where my hand at last controls the words, where

anxiety no longer undermines me. If I don’t reach these l’m thrown to the wolves,

I’m a restless animal wandering from place to place, from experience to experience.

 

Give me the humility and the judgement to live alone with the deep and rich

satisfaction of my own creating: not to be thrown into doubt by a word of spite or

disapproval.

 

In the last analysis don’t mind whether your work is good or bad as long as

it has the completeness, the enormity of the whole world which you love.16

 

 

 

(16) Barış getir bana güç getir güvenlik getir. Parlak güne erişeyim, yüksek yere, düz masaya;ellerim denetlemesin orada sözlerimi, kuşku artık yerinden oynatamasın beni. Erişemezsembunlara, kurtlara bırakılmışım demektir; oradan oraya, yaşantıdan yaşantıya koşan huzursuz bir hayvan.

 

Yaratıcılığımın bana verdiği derin, zengin doygunlukla baş başa yaşayabilmek için alçakgönüllülük ver bana, hak ver; bir garaz, bir yadsıma yüzünden kuşkulara kanmayayım.

 

En son çözümlemede yapıtlarının iyi çıkıp çıkmaması üzmesin seni; tümüyle sevdiğim bu

evrenin eksiksizliğini, bütün kötülüklerini anlatıyorlarsa.

ŞARKI

Esinle şarkı, şairin görevini bütün öteki görevlerden ayıran temel niteliklerdir.

Esin insana bir dize ya da bir düşünce kazandıran bir yaşantı ve belki de

kafanın en iyi şiirlerini yazdığı andır. Şarkıyı tanımlamak çok daha zordur. Şarkı,

daha düşünülmemiş bir şiirin müziği, şairin kafasında, dölleyici tohumu bekleyip

duran boş şiir rahmidir.

 

Bazan, yarı uyur yarı uyanık yatarken kafamdan anlamları olmayan bir dizi

sözcüğün geçtiğini fark ederim; ama belli bir sesi vardır bunların, bir tutku sesi

ya da bildiğim bir şiiri anımsatan bir ses. Bazen de yazarken bir araya getirdiğim

sözcüklerin ötesine sürüklenir, daha sözleri olmayan bir ritm, bir dans, bir tepinme

duyarım.

 

Bütün bunlarla birlikte, şairlerin hayat yolculuğundaki duraklarından, çekilen

baş ağrılarından, çalışmayla geçen uykusuz gecelerden, içilen biralardan,

şaraplardan, aşklardan söz etmiyorum. Şiir yazmak, hele başarılı bir şiirse bu,

çok büyük bir fiziksel heyecan, bir boşalma, bir kendinden geçme duygusu veriyor

insana. Beri yanda şiir yazmak ürkütüyor da beni, belki de şu yüzden: Şiir, korkunç

bir yolculuk, imgeleri yoğunlaştırma yolunda acı veren bir çabaya girişmektir;

sözcükler kullanılmaları zor araçlardır, bazen insan bir şeyi açık seçik

söyleyebilmek için günlerce uğraşır, sonra bir de bakar ki çok kuru olmuş söyledikleri;

en önemlisi, şiir yazmanın insanı kendi kişiliğiyle, kişiliğinin tüm beceriksiz

yanlarıyla yüz yüze getirmesidir. Öteki varoluş evrelerinin hepsinde insan

alışılmış, doğru sayılan şeyleri yapar, arkadaşlarına iyi davranır, iş yerinde gününü

dolu geçirir, herkesi şaşırtabilir, toplumda dikkati üzerine çekebilir – kısaca – insanlarla

uğraşır. Şiirdeyse tanrıyla güreşmektedir.

 

Bir şiiri bitirdikten sonra, çoğu zaman, bu en iyi şiirim oldu diye düşünürüm,

hemen yayımlatmak isterim. Bu, biraz, ancak söylenecek yepyeni bir şeyim, daha

önce söylediklerimden daha değerli bir şeyim olduğu zaman yazmamdan, biraz

da o âna ve geleceğe umutla bağlanmamdan, geçmişi aşağılamamdandır. Şiiri tamamladıktan

birkaç gün sonra, onu bütün öteki boşa gitmiş çabalarımın, açmak

istemediğim kitapların arasına katarım.

 

Yazdığım şiirlerden en büyük zevki, belki de, kimin olduğunu fark etmediğim

birkaç dizemi duyduğum zaman alıyorum; bu dizeleri, benim olduklarını fark

etmeden "ne güzel, ne ilginç” diye dinlediğim zaman.

 

Öteki yaratıcı yazarlar gibi ben de hoş olmayan eleştirilere aldırmıyormuş

gibi davranıyorum ama aldırıyorum; oysa övgü çoğu zaman beni, eleştirmenin

neden söz ettiğini bilip bilmediğinden kuşkulandırıyor. Yazarlar eleştiriye karşı

neden bu denli duygulu? Belki biraz duygulu olmaları gerektiği için; başka her

şeye karşı nasıl duyguluysalar buna da öyle. Belki de biraz, her ciddi yazarın gerçekte,

taa içinde başarıya değil de üne önem vermesinden (tanıdığım en başarılı yazar olan Sir Hugh Walpole, ün bakımından en mutsuz kişiydi, çünkü bilgin taslakları

tutmuyorlardı kendisini). Bundan başka, her yazarın gizliden gizliye birisi,

belki de çocukluğunda değerlerine inanmayan annesi, babası ya da bir öğretmeni

için yazdığını sanıyorum. "Anlamak” istemeyen eleştirmen, hemen o birisinin yerini

alıveriyor; eğer bu anlamak istemeyiş sürüp giderse birçok hayranın gösterdiği

anlayış yazarın gizli kırgınlığını daha da artırıyor.

 

Yapıtlarını anlamayan böyle bir kimsenin hiçbir zaman eksik olmayacağını

gittikçe daha iyi anlıyor insan. Öyleyse, edebiyat alçakgönüllü bir inandan başka

bir şey değildir belki de; insanın sanatında elinden geldiğince iyi olmaya çalışması,

kendini aşması, çok az şey beklemesi ama şiirde, sessizce yayılarak, gerçeğin

yakalanmasına yardım edecek bir gizemliliğin bulunduğu inancını hiçbir

zaman yitirmemesi gerek.

 

Oysa bunun karşısında ne büyük başarısızlıklar var! Ne kadar çok çamur

bulaşıyor insana; başkalarının attığı çamur değil bu, insana hayatını kazanırken,

gönderilen mektuplara cevap verdiği ya da vermediği, herkesin inandığı şeyleri

desteklediği ya da desteklemediği için bulaşan çamur. Tek umudumuz, bu çamurun,

sonunda inci olacak küçük kum taneciklerinden yapılmış olması.

 

İngilizceden Çeviren: Yurdanur Salman

Sözcükler, sayı: 85-86